"Saya menang hak jagaan anak" Apa sebenarnya yang Mahkamah pertimbangkan?

Apabila pertikaian hak jagaan anak menjadi perhatian di media sosial, soalan yang sering timbul ialah:-

“Siapa menang?”

Jika jagaan diberikan kepada bapa, ada yang terus menganggap ibu telah gagal menjalankan tanggungjawabnya.

Jika jagaan diberikan kepada ibu, ada pula yang menganggap bapa sudah kehilangan hak terhadap anak.

Sedangkan pengumuman ringkas bahawa seseorang memperoleh “hak jagaan penuh” tidak menceritakan keseluruhan kes.

Kita mungkin tidak mengetahui keterangan yang dikemukakan, sama ada keputusan dibuat selepas perbicaraan atau berdasarkan persetujuan, serta apakah hak dan syarat yang diperuntukkan kepada setiap pihak.

Untuk memahami keputusan hadhanah, perhatian perlu diberikan kepada satu persoalan utama:

Apakah aturan penjagaan yang paling menjaga kebajikan anak tersebut?

1. Kebajikan anak mengatasi kehendak ibu dan bapa

Dalam pertikaian hadhanah, kedua-dua pihak mungkin mempunyai alasan yang kuat dari sudut masing-masing.

Seorang ibu mungkin berkata:

“Saya yang menjaga anak sejak lahir.”

Seorang bapa pula mungkin berkata:

“Saya mampu menyediakan rumah, pendidikan dan kehidupan yang lebih selesa.”

Mahkamah perlu menilai alasan tersebut dalam kerangka Hukum Syarak, undang-undang yang terpakai dan bukti kes.

Sebagai contoh, seksyen 87(2) Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam (Negeri Selangor) 2003 menetapkan bahawa kebajikan kanak-kanak merupakan pertimbangan utama. Kemahuan ibu bapa dan pandangan anak yang sudah mampu menyatakan pendapatnya dipertimbangkan tertakluk kepada keutamaan tersebut.

Ini bermaksud kehendak ibu atau bapa untuk memperoleh jagaan perlu dinilai berdasarkan kesannya terhadap anak.

2. Adakah ibu sentiasa mendapat hak jagaan?

Undang-undang memberikan kedudukan keutamaan kepada ibu bagi penjagaan anak kecil, tertakluk pada kelayakan dan peruntukan yang berkenaan.

Namun, keutamaan tersebut tidak bermaksud keputusan setiap kes sudah ditentukan sebelum keterangan didengar.

Kelayakan penjaga, umur anak, keadaan penjagaan dan kebajikan anak masih perlu diperiksa. Panduan Jabatan Bantuan Guaman turut menerangkan keutamaan ibu bagi anak kecil serta keadaan yang boleh menjejaskan kelayakan penjagaan.

Pada masa yang sama, keputusan memberikan jagaan kepada bapa tidak boleh terus ditafsirkan oleh orang awam sebagai bukti bahawa ibu melakukan semua perkara yang dituduh terhadapnya.

Alasan sesuatu keputusan perlu difahami daripada rekod dan alasan penghakiman, bukan daripada andaian berdasarkan pihak yang memperoleh jagaan.

3. Apakah yang dimaksudkan dengan kebajikan anak dalam kehidupan sebenar?

Kebajikan anak merangkumi keperluan fizikal, keselamatan, pendidikan, penjagaan dan keadaan emosinya.

Panduan hadhanah Jabatan Bantuan Guaman menjelaskan bahawa kebajikan anak menjadi pertimbangan utama dalam penentuan jagaan.

Bagi menjelaskan keadaan sebenar kepada mahkamah, ibu bapa perlu bersedia menjawab persoalan praktikal seperti:-

• Siapakah yang mengurus makan minum, persekolahan dan rawatan anak?

• Di manakah anak akan tinggal?

• Siapakah yang menjaga anak ketika ibu atau bapa bekerja?

• Apakah keperluan kesihatan atau pembelajaran anak?

• Bagaimanakah aturan yang dicadangkan akan mempengaruhi rutin hariannya?

• Adakah terdapat kebimbangan keselamatan yang disokong bukti?

Pernyataan “saya lebih sayangkan anak” sukar memberikan gambaran lengkap tanpa penjelasan tentang bagaimana penjagaan itu akan dilaksanakan.

Cadangan penjagaan perlu menunjukkan kehidupan yang akan dilalui oleh anak selepas perintah dibuat.

4. Adakah pihak yang lebih kaya mempunyai kelebihan mutlak?

Kemampuan kewangan boleh membantu memenuhi keperluan anak. Namun, jumlah pendapatan sahaja tidak menjawab keseluruhan persoalan penjagaan.

Rumah yang lebih besar tidak menerangkan siapa yang akan berada bersama anak apabila dia sakit.

Kemampuan membayar sekolah yang lebih mahal juga tidak menerangkan bagaimana keperluan harian dan emosinya akan diuruskan.

Ibu atau bapa yang mencadangkan sesuatu aturan perlu menjelaskan sumber kewangan, masa, tempat tinggal dan sokongan penjagaan yang tersedia.

Begitu juga, bekerja sepenuh masa atau mendapatkan bantuan datuk, nenek dan pengasuh tidak patut terus disamakan dengan pengabaian. Keadaan sebenar dan kesan aturan tersebut terhadap anak perlu diperiksa.

5. Kestabilan hidup anak juga penting

Selepas perceraian, seorang anak mungkin sudah menyesuaikan diri dengan sekolah, kediaman dan aturan penjagaan tertentu.

Perubahan mendadak boleh menjejaskan rutin tersebut.

Dalam kes NMN lwn NA, Mahkamah Rayuan Syariah Selangor meneliti aturan jagaan bergilir yang telah berjalan dengan baik selama beberapa tahun. Mahkamah memberikan perhatian kepada kesan mengganggu keadaan penjagaan sedia ada terhadap kebajikan anak-anak.

Kes tersebut bukan bermaksud jagaan bersama sesuai untuk setiap keluarga.

Ia menunjukkan bahawa mahkamah perlu melihat bagaimana sesuatu aturan berfungsi dalam kehidupan anak, berdasarkan fakta kes berkenaan.

Ibu bapa yang mahu mengekalkan atau mengubah aturan penjagaan perlu menjelaskan kesannya dengan bukti, termasuk keadaan persekolahan, perjalanan, penjaga harian dan keperluan anak.

6. Kalau anak memilih ibu atau bapa, adakah mahkamah mesti mengikutnya?

Pandangan anak boleh menjadi relevan apabila dia sudah mencapai tahap yang membolehkannya menyatakan pendapat sendiri.

Namun, pandangan tersebut perlu dinilai bersama umur, kematangan, peruntukan undang-undang dan kebajikannya. Ibu bapa tidak sepatutnya menyediakan “jawapan yang betul” untuk anak atau memintanya membuktikan kasih sayang dengan memilih satu pihak.

Elakkan soalan seperti:

“Kalau sayang ayah, cakap nak tinggal dengan ayah.”

“Kalau pilih mak, jangan cari ayah lagi.”

Anak perlu mempunyai ruang untuk menyampaikan perasaannya tanpa rasa bersalah atau takut kehilangan kasih sayang.

7. Dakwaan terhadap bekas pasangan perlu dibuktikan

Dalam pertikaian yang tegang, pelbagai dakwaan mungkin timbul: pengabaian, kekasaran, pengaruh buruk atau usaha menjauhkan anak daripada pihak satu lagi.

Setiap dakwaan perlu diperincikan.

Apakah kejadian yang dimaksudkan? Bilakah ia berlaku? Siapakah yang mengetahuinya? Apakah dokumen atau keterangan yang menyokongnya? Bagaimanakah kejadian itu berkaitan dengan penjagaan anak?

Ibu bapa boleh menyediakan kronologi, komunikasi yang lengkap, rekod sekolah, dokumen perubatan dan saksi yang mengetahui kejadian tersebut secara langsung, mengikut kesesuaiannya.

Bahan itu perlu dinilai dalam konteks keseluruhan. Satu tangkap layar atau rakaman pendek mungkin tidak menerangkan apa yang berlaku sebelum dan selepasnya.

Jika terdapat bahaya segera terhadap anak, dapatkan bantuan perlindungan dan nasihat tentang tindakan mahkamah dengan segera.

8. Mendapat hak jagaan tidak memberikan kuasa tanpa batas

Perintah jagaan perlu dibaca bersama semua syaratnya.

Mahkamah boleh memberikan jagaan kepada satu pihak dan hak lawatan atau bermalam kepada pihak yang lain. JKSM menerangkan contoh aturan sedemikian dalam panduannya mengenai pelaksanaan perintah penjagaan anak.

Oleh itu, ungkapan “saya menang hak jagaan” tidak dengan sendirinya membolehkan seseorang:-

• membatalkan hak lawatan yang telah diperintahkan;

• mengubah jadual secara sepihak;

• menahan anak melebihi tempoh yang dibenarkan; atau

• mengabaikan syarat perjalanan dan penyerahan anak.

Kuasa dan tanggungjawab setiap pihak bergantung pada perintah sebenar.

Jika aturan tidak lagi sesuai atau timbul risiko baharu, dapatkan nasihat tentang permohonan yang berkenaan.

9. Perintah jagaan juga tidak menentukan nilai seseorang sebagai ibu atau bapa secara keseluruhan

Keputusan mahkamah menyelesaikan persoalan undang-undang yang dibawa di hadapannya berdasarkan fakta dan bukti yang tersedia.

Pemberian jagaan kepada seorang ibu atau bapa tidak semestinya mengesahkan semua tuduhannya terhadap bekas pasangan.

Begitu juga, pihak yang tidak mendapat jagaan tidak semestinya kehilangan semua peranan dalam kehidupan anak.

Orang awam perlu berhati-hati sebelum menyimpulkan bahawa seorang ibu “tidak layak menjadi ibu” atau seorang bapa “sudah tiada hak” hanya daripada pengumuman keputusan.

Perintah, alasan keputusan dan keadaan kes perlu dibaca bersama.

10. Selepas keputusan, tanggungjawab terhadap anak diteruskan

Ibu bapa boleh mempunyai perasaan lega, sedih atau kecewa terhadap keputusan mahkamah.

Namun, anak masih perlu pergi ke sekolah, menjalani rutin harian dan berasa selamat dalam hubungan keluarganya.

Elakkan menjadikan anak penyampai sindiran, sumber maklumat tentang bekas pasangan atau bahan untuk mempertahankan diri di media sosial.

Jika hubungan dan akses dengan pihak satu lagi dibenarkan serta selamat, bantu anak menjalani aturan tersebut tanpa tekanan untuk memilih pihak.

Pada masa yang sama, aduan keselamatan yang sebenar perlu disalurkan melalui bantuan profesional dan proses undang-undang yang sesuai.

11. Apakah yang patut difahami apabila seseorang dikatakan “menang” hadhanah?

Dalam NMN lwn NA, Mahkamah Rayuan Syariah turut menegaskan keutamaan kepentingan anak berbanding hak pihak yang mahu menjaganya.

Prinsip itu penting untuk ibu bapa dan orang awam.

Mendapat jagaan membawa amanah untuk melaksanakan penjagaan dengan baik, mematuhi perintah dan melindungi anak daripada kesan konflik yang berterusan.

Ukuran paling penting selepas keputusan ialah keadaan anak: adakah dia selamat, terjaga dan dapat membesar dengan baik?

Kepentingan anak mesti terus diutamakan, termasuk selepas pertikaian ibu bapanya diputuskan.