"Arwah tinggalkan RM1 juta. Boleh terus bahagi ikut kalkulator faraid?"

Seorang bapa meninggal dunia dan meninggalkan sebuah rumah, beberapa akaun bank, simpanan pelaburan dan saham dalam sebuah syarikat keluarga.

Anggaran keseluruhan asetnya ialah RM1 juta.

Waris yang ditinggalkan ialah seorang isteri, dua orang anak lelaki dan seorang anak perempuan.

Salah seorang anak menggunakan kalkulator faraid dalam talian. Berdasarkan keputusan tersebut, keluarga mula mengira jumlah yang patut diterima oleh setiap waris.

Namun, beberapa perkara masih belum diselesaikan.

Rumah tersebut dibeli bersama isterinya. Sebahagian wang dalam akaun bank sebenarnya merupakan hasil perniagaan yang masih perlu dibayar kepada pembekal. Arwah juga mempunyai hutang pembiayaan, zakat yang belum dijelaskan dan satu wasiat yang menyatakan RM100,000 perlu diberikan kepada anak angkatnya.

Nilai RM1 juta itu belum tentu merupakan jumlah yang boleh terus dibahagikan.

1. Faraid menentukan bahagian waris terhadap baki pusaka bersih

Faraid ialah kaedah pembahagian pusaka orang Islam kepada waris yang berhak menurut Hukum Syarak.

Namun, pengiraan faraid bukan langkah pertama dalam pentadbiran pusaka.

Sebelum bahagian setiap waris boleh ditentukan dan dibayar, keluarga perlu mengenal pasti:-

• Aset yang benar-benar dimiliki oleh si mati.

• Bahagian si mati dalam aset milik bersama.

• Aset yang tidak termasuk dalam pusaka.

• Hutang dan liabiliti si mati.

• Kos pengurusan jenazah yang munasabah.

• Tuntutan harta sepencarian, jika ada.

• Wasiat atau pemberian yang perlu dinilai kesahannya.

• Waris yang hidup pada tarikh kematian.

• Sebarang halangan pewarisan yang mungkin terpakai.

Hanya selepas perkara-perkara tersebut diselesaikan, baki pusaka bersih boleh dibahagikan mengikut faraid atau melalui penyelesaian lain yang dibenarkan.

2. Jangan menganggap semua yang menggunakan nama arwah adalah milik mutlak arwah

Nama pada geran, akaun atau dokumen pendaftaran merupakan titik permulaan yang penting. Namun, keadaan pemilikan sebenar masih mungkin perlu diperiksa.

Sebagai contoh, pasangan mungkin mendakwa bahawa sebuah rumah diperoleh melalui sumbangan bersama sepanjang perkahwinan. Pihak lain mungkin mendakwa bahawa wang tertentu dipegang oleh arwah sebagai amanah atau bagi pihak perniagaan.

Sebaliknya, aset yang tidak menggunakan nama arwah juga mungkin melibatkan kepentingan arwah jika terdapat bukti bahawa beliau merupakan pemilik sebenar atau telah membiayai pemerolehannya.

Antara dokumen yang patut diperiksa ialah:-

• Geran atau carian rasmi tanah.

• Perjanjian jual beli.

• Dokumen pembiayaan.

• Penyata bank.

• Rekod pembayaran harga dan ansuran.

• Rekod syarikat dan sijil saham.

• Perjanjian amanah atau perkongsian.

• Penyata simpanan dan pelaburan.

• Polisi takaful atau insurans.

• Dokumen penamaan.

• Resit pembelian aset.

Pentadbir tidak sepatutnya membahagikan sesuatu aset hanya berdasarkan andaian keluarga tentang siapa pemiliknya.

3. Harta sepencarian dan faraid ialah dua persoalan yang berbeza

Pasangan yang masih hidup mungkin mempunyai tuntutan harta sepencarian terhadap aset yang diperoleh atau ditambah nilainya sepanjang perkahwinan.

Tuntutan itu perlu ditentukan berdasarkan fakta, sumbangan dan undang-undang Syariah Negeri yang berkenaan.

Jika sebahagian aset diiktiraf sebagai hak pasangan melalui harta sepencarian, bahagian tersebut bukan lagi pusaka si mati. Baki kepentingan milik si mati sahaja akan dimasukkan dalam pengiraan pusaka.

Selepas itu, pasangan berkenaan masih boleh menerima bahagiannya sebagai waris faraid daripada baki pusaka bersih.

Oleh itu, seseorang pasangan mungkin menerima:-

• Bahagiannya sendiri melalui tuntutan harta sepencarian; dan

• Bahagian faraidnya sebagai waris kepada si mati.

Kedua-duanya tidak sepatutnya dicampurkan menjadi satu pengiraan tanpa penentuan yang jelas.

4. Hutang perlu diselesaikan sebelum waris mengambil bahagian masing-masing

Kematian tidak menghapuskan hutang si mati.

Pentadbir perlu mengenal pasti hutang kepada bank, individu, pihak berkuasa, perniagaan dan mana-mana pihak lain.

Liabiliti tersebut mungkin termasuk:-

• Baki pembiayaan rumah atau kenderaan.

• Pinjaman peribadi.

• Hutang kad kredit.

• Hutang perniagaan.

• Cukai atau zakat yang perlu diselesaikan.

• Mahar yang masih terhutang.

• Penghakiman mahkamah.

• Wang yang dipegang bagi pihak orang lain.

• Kos berkaitan pentadbiran pusaka.

Jika waris membahagikan wang pusaka terlalu awal, pentadbir mungkin tidak mempunyai dana yang mencukupi untuk menyelesaikan hutang yang muncul kemudian.

Pentadbir juga perlu berhati-hati terhadap tuntutan hutang tidak rasmi. Dakwaan melalui percakapan atau mesej ringkas perlu disokong oleh dokumen, transaksi, saksi atau bukti lain yang munasabah.

5. Bagaimana dengan wasiat arwah?

Wasiat orang Islam perlu dinilai menurut Hukum Syarak dan undang-undang yang berkenaan.

Secara umum, wasiat kepada pihak yang bukan waris boleh berkuat kuasa setakat had yang dibenarkan selepas ditolak kos dan hutang, tertakluk pada kesahan dokumen serta keadaan kes.

Wasiat kepada seseorang yang merupakan waris faraid pula mungkin memerlukan persetujuan waris lain selepas kematian, tertakluk pada undang-undang dan prinsip yang terpakai.

Jangan terus melaksanakan sesuatu catatan bertulis, rakaman suara atau mesej WhatsApp sebagai wasiat tanpa menyemak:-

• Siapa penerimanya.

• Sama ada penerima ialah waris.

• Aset atau jumlah yang diwasiatkan.

• Masa dan keadaan wasiat dibuat.

• Keupayaan serta kerelaan pewasiat.

• Bukti penyaksian atau pelaksanaan.

• Nilainya berbanding pusaka bersih.

• Sama ada terdapat wasiat yang lebih baharu.

Jika arahan arwah melebihi had yang dibenarkan, bahagian yang berlebihan mungkin bergantung pada persetujuan waris yang berhak.

6. Penamaan tidak semestinya menentukan pemilik akhir wang tersebut

Kesan sesuatu penamaan bergantung pada undang-undang dan terma produk berkenaan.

Dalam sesetengah keadaan, penama menerima wang sebagai benefisiari. Dalam keadaan lain, penama bertindak sebagai wasi atau pentadbir yang perlu mengagihkan wang kepada pihak yang berhak.

Oleh itu, kesan penamaan bagi KWSP, takaful, insurans, simpanan koperasi, akaun pelaburan dan produk lain tidak boleh disamakan secara automatik.

Keluarga perlu mendapatkan pengesahan daripada institusi berkenaan dan menyemak undang-undang yang mengawal produk tersebut.

Kenyataan “nama saya penama, jadi semua wang ini milik saya” mungkin tidak tepat.

7. Siapakah waris yang perlu dimasukkan dalam pengiraan?

Waris ditentukan berdasarkan keadaan pada tarikh kematian.

Maklumat keluarga perlu disahkan dengan teliti kerana kewujudan atau kematian seseorang waris boleh mengubah bahagian pihak lain.

Antara maklumat yang mungkin diperlukan ialah:-

• Status perkahwinan si mati.

• Bilangan isteri yang sah pada tarikh kematian.

• Anak lelaki dan anak perempuan.

• Ibu dan bapa.

• Cucu melalui anak yang telah meninggal dunia.

• Adik-beradik.

• Datuk atau nenek.

• Tarikh kematian mana-mana waris.

• Status pengangkatan atau hubungan keluarga.

• Dokumen perkahwinan, perceraian dan kelahiran.

Anak angkat tidak secara automatik mengambil kedudukan anak kandung dalam pengiraan faraid. Namun, beliau mungkin menerima manfaat melalui hibah, wasiat yang sah atau aturan perancangan harta lain.

Anak tiri juga tidak semestinya merupakan waris faraid hanya kerana telah dibesarkan oleh si mati.

8. Apakah fungsi Sijil Faraid?

Sijil Faraid pada asasnya mengesahkan waris yang berhak dan bahagian masing-masing menurut faraid berdasarkan maklumat yang dikemukakan kepada Mahkamah Syariah.

Portal rasmi Kerajaan Malaysia menerangkan bahawa Mahkamah Syariah boleh mengesahkan senarai waris yang berhak serta bahagian mereka apabila Sijil Faraid diperlukan.

Walau bagaimanapun, Sijil Faraid tidak semestinya:-

• Melantik seseorang sebagai pentadbir pusaka.

• Memberikan kuasa mengeluarkan wang bank.

• Memindahkan nama pada geran.

• Menyelesaikan pertikaian pemilikan aset.

• Menentukan tuntutan harta sepencarian secara automatik.

• Membuktikan bahawa semua aset telah dikenal pasti.

• Menyelesaikan semua hutang pusaka.

• Menggantikan perintah pembahagian atau Surat Kuasa Mentadbir.

Bergantung pada nilai dan jenis aset, permohonan pentadbiran mungkin perlu dibuat melalui Pejabat Pembahagian Pusaka, Amanah Raya atau Mahkamah Tinggi Sivil.

Sijil Faraid menjawab persoalan tentang waris dan bahagian. Dokumen pentadbiran pula memberikan kuasa untuk mengurus dan memindahkan aset.

9. Bolehkah waris bersetuju membahagikan pusaka secara berbeza?

Selepas hak faraid dikenal pasti, waris dewasa yang berkeupayaan boleh mempertimbangkan penyelesaian secara persetujuan atau takharuj, tertakluk pada Hukum Syarak dan undang-undang yang terpakai.

Contohnya, semua waris mungkin bersetuju supaya:-

• Rumah diberikan kepada ibu.

• Seorang waris membeli bahagian waris lain.

• Aset tertentu dijual dan hasilnya dibahagikan.

• Seorang waris melepaskan sebahagian haknya.

• Pembayaran dibuat secara berperingkat.

• Aset perniagaan dikekalkan bagi memastikan operasi terus berjalan.

Namun, persetujuan itu mesti dibuat secara sukarela dan dengan kefahaman tentang hak sebenar setiap waris.

Persetujuan tidak patut diperoleh melalui tekanan, ancaman, penyembunyian aset atau kenyataan bahawa seorang waris “tidak layak” kerana tidak menjaga si mati.

Jika terdapat waris bawah umur atau orang yang tidak berkeupayaan, hak mereka tidak boleh dilepaskan sesuka hati oleh ahli keluarga lain.

10. Bolehkah rumah terus dipindahkan kepada seorang waris?

Sebelum rumah dipindahkan, beberapa perkara perlu diperiksa:-

• Siapakah pemilik berdaftar?

• Berapakah bahagian si mati?

• Adakah rumah masih dicagarkan?

• Adakah terdapat sekatan kepentingan?

• Adakah semua waris telah dikenal pasti?

• Adakah seorang waris mampu membayar bahagian waris lain?

• Siapakah yang telah membayar ansuran, cukai dan penyelenggaraan selepas kematian?

• Adakah rumah perlu dijual untuk membayar hutang?

• Adakah terdapat tuntutan harta sepencarian?

• Apakah perintah dan instrumen pendaftaran yang diperlukan?

Waris yang tinggal di rumah pusaka selama bertahun-tahun tidak semestinya menjadi pemilik tunggal hanya kerana beliau menjaga rumah atau membayar bil.

Sumbangan tersebut mungkin relevan dalam penyelesaian akaun antara waris, tetapi pemilikan perlu ditentukan dan dipindahkan melalui proses yang sah.

11. Jangan agihkan pusaka sebelum senarai aset dan liabiliti lengkap

Pentadbir sepatutnya menyediakan inventori yang menunjukkan:-

• Aset dan nilai anggarannya.

• Dokumen pemilikan.

• Pendapatan diterima selepas kematian.

• Hutang dan tuntutan terhadap pusaka.

• Perbelanjaan pentadbiran.

• Aset yang telah dijual.

• Wang yang telah dibayar kepada waris.

• Baki wang dalam akaun pusaka.

• Sebarang pertikaian yang masih belum diselesaikan.

Rekod ini melindungi pentadbir dan memberikan ketelusan kepada waris.

Jika seorang waris menguasai semua dokumen, mengutip hasil sewa atau menggunakan wang arwah tanpa memberikan akaun, waris lain mungkin memerlukan perintah supaya maklumat dan rekod dikemukakan.

12. Faraid ialah formula hak, bukan keseluruhan proses pusaka

Kalkulator faraid boleh membantu memberikan anggaran awal. Namun, keputusan tersebut hanya tepat jika maklumat tentang waris dan nilai pusaka bersih juga tepat.

Kesilapan mengenal pasti seorang waris, satu hutang atau pemilikan sesuatu aset boleh mengubah keseluruhan pembahagian.

Pentadbiran yang teratur perlu menjawab empat persoalan:-

• Apakah yang benar-benar dimiliki oleh si mati?

• Apakah yang perlu dibayar sebelum pembahagian?

• Siapakah waris yang berhak?

• Apakah proses yang diperlukan untuk memindahkan aset kepada mereka?

Faraid tidak bermula dengan membahagikan nombor.

Ia bermula dengan mengenal pasti hak, harta dan tanggungjawab si mati secara tepat.