"Saya cuma share. Bukan saya yang tulis."

Seorang pemilik perniagaan mendapati satu hantaran mengenai dirinya sedang tular di media sosial.

Hantaran itu mendakwa beliau menipu pelanggan, mengambil deposit dan menghilangkan diri. Nama syarikat, gambarnya dan nombor telefon perniagaan turut dipaparkan.

Beberapa orang kemudian berkongsi hantaran tersebut ke dalam kumpulan komuniti dengan kapsyen:

“Hati-hati. Jangan sampai jadi mangsa seterusnya.”

Dalam tempoh beberapa hari, pelanggan mula membatalkan tempahan. Seorang pembekal menangguhkan kemudahan kredit dan beberapa kenalan bertanya sama ada beliau sedang disiasat oleh pihak berkuasa.

Apabila diminta menarik balik hantaran tersebut, penulis asal menjawab:

“Saya cuma tulis apa yang saya dengar.”

Orang yang berkongsi pula berkata:

“Bukan saya yang buat tuduhan itu. Saya cuma share.”

Adakah alasan tersebut mencukupi?

1. Bukan semua kenyataan yang menyakitkan hati merupakan fitnah.

Undang-undang fitnah tidak diwujudkan untuk melindungi seseorang daripada setiap kritikan, pendapat negatif atau komen yang tidak menyenangkan.

Seseorang mungkin tidak berpuas hati dengan perkhidmatan yang diterima. Pelanggan juga berhak menceritakan pengalamannya dan menyatakan pendapat, tertakluk kepada cara dan asas kenyataan tersebut dibuat.

Namun, kedudukannya boleh berubah apabila suatu kenyataan membawa maksud bahawa seseorang itu tidak jujur, melakukan penipuan, tidak layak menjalankan profesion atau memiliki sifat yang boleh merendahkan reputasinya pada pandangan masyarakat.

Secara umum, sesuatu tuntutan fitnah memerlukan tiga perkara utama:-

• kenyataan tersebut membawa maksud yang memfitnah;

• kenyataan itu merujuk kepada pihak yang membuat tuntutan; dan

• kenyataan tersebut disampaikan atau diterbitkan kepada sekurang-kurangnya seorang pihak ketiga.

Kenyataan itu perlu dinilai secara keseluruhan. Mahkamah bukan sekadar melihat satu perkataan secara berasingan, tetapi mempertimbangkan konteks, tajuk, gambar, nada, susunan ayat dan maksud yang mungkin difahami oleh pembaca biasa.

Fitnah juga tidak terhad kepada artikel atau ayat bertulis. Di bawah Akta Fitnah 1957, perkataan boleh merangkumi gambar, imej visual, gerak isyarat dan kaedah lain yang menyampaikan sesuatu maksud.

2. Nama tidak disebut. Masih boleh menjadi fitnah?

Boleh, jika orang yang membaca atau menerima kenyataan tersebut dapat mengenal pasti siapa yang dimaksudkan.

Sebagai contoh, sesuatu hantaran mungkin hanya menyebut:

“Seorang ejen hartanah wanita di kawasan ini yang baru membuka pejabat.”

Namun, hantaran itu turut memaparkan gambar pejabat, warna logo, nombor telefon yang tidak dipadam sepenuhnya atau maklumat mengenai transaksi tertentu.

Walaupun nama penuh tidak dinyatakan, orang yang mengetahui keadaan tersebut mungkin dapat mengenal pasti individu atau perniagaan yang dirujuk.

Sebaliknya, jika kenyataan itu terlalu umum sehingga tiada sesiapa yang munasabah dapat mengaitkannya dengan pihak yang menuntut, elemen rujukan mungkin sukar dibuktikan.

Soalannya bukan hanya sama ada nama disebut.

Soalannya ialah sama ada pembaca yang mempunyai pengetahuan berkaitan boleh memahami bahawa kenyataan tersebut merujuk kepada pihak berkenaan.

3. “Saya hantar kepada dia sahaja. Tiada orang lain baca.”

Jika sesuatu kenyataan hanya disampaikan kepada orang yang menjadi subjeknya dan tidak dibaca atau didengar oleh sesiapa yang lain, elemen penerbitan kepada pihak ketiga mungkin tidak wujud.

Namun, keadaan berbeza jika kenyataan itu dihantar kepada pasangan, majikan, pelanggan, rakan perniagaan atau dimasukkan ke dalam kumpulan WhatsApp dan Telegram.

Satu hantaran tidak perlu menjadi tular untuk mewujudkan penerbitan. Penyampaian kepada seorang pihak ketiga boleh mencukupi, walaupun jumlah penerima akan mempengaruhi tahap kerosakan dan remedi yang sesuai.

Dalam kes melibatkan reputasi profesional atau perniagaan, satu e-mel kepada pelanggan utama atau majikan kadangkala boleh membawa kesan yang lebih serius daripada hantaran umum yang menerima sedikit perhatian.

4. “Saya hanya berkongsi hantaran orang lain.”

Berkongsi, menghantar semula atau mengulangi suatu tuduhan boleh menjadi satu penerbitan baharu.

Seseorang tidak semestinya terlepas daripada tanggungan hanya kerana beliau bukan penulis asal.

Ini termasuk perbuatan seperti:-

• berkongsi hantaran ke halaman sendiri;

• menghantar tangkap layar ke dalam kumpulan WhatsApp;

• memuat naik semula video atau rakaman suara;

• menyalin tuduhan ke platform lain; atau

• menambah kapsyen yang mengesahkan atau menguatkan tuduhan asal.

Konteks tetap penting.

Seseorang yang berkongsi hantaran untuk mendapatkan pengesahan, membuat laporan kepada pihak berkuasa atau menafikan tuduhan mungkin berada dalam keadaan yang berbeza daripada seseorang yang menyebarkannya dengan kapsyen “ini memang penipu” atau “tolong viralkan”.

Namun, alasan “saya cuma share” bukan suatu pembelaan automatik.

Sebelum berkongsi, tanyakan:

Adakah saya mengetahui bahawa perkara ini benar? Apakah dokumen yang menyokongnya? Mengapa saya perlu menyebarkannya kepada orang ramai?

Satu klik yang dibuat dalam beberapa saat boleh menyebabkan seseorang perlu menjawab tuntutan yang mengambil masa bertahun-tahun untuk diselesaikan.

5. “Saya percaya kenyataan itu benar.”

Kepercayaan semata-mata tidak semestinya mencukupi.

Jika seseorang bergantung pada pembelaan bahawa tuduhan tersebut benar, beliau perlu bersedia membuktikan kebenaran inti atau kesan utama tuduhan itu.

Sebagai contoh, terdapat perbezaan besar antara kenyataan berikut:-

“Saya tidak berpuas hati kerana barang saya dihantar lewat.”

dan:

“Pemilik syarikat ini memang penipu. Dia ambil wang pelanggan dan melarikan diri.”

Kenyataan pertama menceritakan suatu pengalaman yang boleh disokong dengan tarikh pesanan dan penghantaran.

Kenyataan kedua membawa tuduhan ketidakjujuran atau perlakuan jenayah yang jauh lebih serius. Orang yang menerbitkannya perlu mempunyai asas dan bukti yang sepadan dengan beratnya tuduhan tersebut.

Menunjukkan bahawa seseorang pernah membuat laporan polis juga tidak semestinya membuktikan bahawa kandungan tuduhan dalam laporan itu benar. Laporan tersebut membuktikan bahawa satu laporan telah dibuat, bukan secara automatik bahawa kesalahan yang dilaporkan benar-benar berlaku.

Begitu juga, “kawan saya beritahu” atau “ramai orang cakap” biasanya hanya menjelaskan dari mana maklumat itu diperoleh. Ia tidak dengan sendirinya membuktikan kebenaran tuduhan.

Akta Fitnah 1957 mengiktiraf pembelaan seperti justification dan fair comment. Namun, setiap pembelaan mempunyai syarat yang perlu dipenuhi berdasarkan perkataan, fakta dan keadaan penerbitan tersebut.

6. Bagaimana jika ia cuma pendapat?

Seseorang berhak mempunyai pendapat. Tetapi meletakkan perkataan “pada pendapat saya” di hadapan suatu tuduhan tidak secara automatik menukarkan tuduhan fakta kepada pendapat.

Sebagai contoh:

“Pada pendapat saya, dia memalsukan tandatangan pelanggan.”

Walaupun dimulakan dengan perkataan “pada pendapat saya”, kenyataan itu masih boleh difahami sebagai tuduhan bahawa suatu perbuatan tertentu telah dilakukan.

Bagi bergantung pada pembelaan komen yang adil, kenyataan itu lazimnya perlu benar-benar berbentuk pendapat, berasaskan fakta yang boleh disokong dan berkaitan dengan perkara yang mempunyai kepentingan awam. Unsur niat jahat juga boleh menjejaskan pembelaan tersebut.

Perbezaan antara fakta dan pendapat tidak sentiasa jelas.

Ayat, konteks dan fakta yang dinyatakan kepada pembaca perlu diperiksa. Pendapat yang tidak mendedahkan sebarang asas mungkin membawa maksud bahawa penulis mengetahui fakta lain yang tidak diketahui oleh pembaca.

7. Bolehkah saya membuat aduan tanpa takut disaman?

Seseorang berhak membuat aduan melalui saluran yang betul.

Jika berlaku salah laku, aduan mungkin perlu dibuat kepada polis, pihak berkuasa, badan profesional, majikan atau pihak yang mempunyai tanggungjawab untuk menyiasat perkara tersebut.

Kenyataan yang dibuat dalam keadaan seseorang mempunyai kepentingan atau kewajipan untuk menyampaikannya kepada pihak yang mempunyai kepentingan atau kewajipan untuk menerimanya mungkin dilindungi oleh keistimewaan bersyarat, tertakluk kepada fakta dan ketiadaan niat jahat.

Namun, membuat laporan kepada pihak berkuasa tidak semestinya memberi kebebasan untuk menerbitkan tuduhan yang sama kepada seluruh media sosial.

Tujuan, penerima dan skop penerbitan perlu sepadan.

Jika tujuan sebenar ialah mendapatkan siasatan, hantarkan bukti kepada pihak yang boleh menyiasat. Menyiarkan tuduhan kepada ribuan orang sebelum fakta disahkan membawa risiko yang berbeza.

8. Apa yang perlu dilakukan jika anda difitnah?

Reaksi awal selalunya dibuat dalam keadaan marah. Mangsa mungkin mahu segera membalas, mendedahkan maklumat peribadi pihak yang menuduh atau meminta pengikut menyerang akaunnya.

Tindakan sedemikian boleh memburukkan keadaan dan menimbulkan tuntutan balas.

Langkah pertama ialah memelihara bukti.

Jangan hanya menyimpan satu tangkap layar yang telah dipotong. Jika boleh, simpan:-

• keseluruhan hantaran dan komen berkaitan;

• nama akaun dan alamat pautan;

• tarikh serta masa penerbitan;

• rakaman skrin yang menunjukkan halaman asal;

• jumlah perkongsian, tontonan atau interaksi;

• senarai penerima bagi mesej kumpulan;

• rakaman suara atau video dalam format asal;

• komunikasi daripada pelanggan atau majikan; dan

• bukti kerugian yang berlaku selepas penerbitan.

Jika pelanggan membatalkan kontrak, simpan mesej yang menunjukkan sebab pembatalan. Jika perniagaan kehilangan hasil, sediakan rekod transaksi sebelum dan selepas penerbitan.

Hubungan antara kenyataan dengan kerugian perlu dibuktikan. Penurunan jualan semata-mata tidak semestinya berpunca daripada hantaran tersebut.

Selepas bukti dipelihara, kenal pasti perkataan yang tepat dan maksud yang dibawa. Elakkan membuat tuntutan umum bahawa “semua ayat itu memfitnah” tanpa menjelaskan tuduhan sebenar yang terkandung di dalamnya.

9. Adakah surat tuntutan wajib dihantar terlebih dahulu?

Surat tuntutan sering menjadi langkah awal yang berguna, tetapi ia bukan semestinya diwajibkan dalam setiap keadaan sebelum tindakan mahkamah dimulakan.

Surat tersebut boleh menuntut supaya pihak berkenaan:-

• memadamkan penerbitan;

• berhenti mengulangi tuduhan;

• menerbitkan pembetulan atau permohonan maaf;

• memberikan aku janji bertulis;

• mendedahkan skop penerbitan; dan

• membayar pampasan yang munasabah.

Tuntutan perlu disesuaikan dengan matlamat sebenar klien.

Sesetengah pihak lebih mengutamakan pemulihan reputasi dan pembetulan segera. Ada pula yang mengalami kerugian perniagaan yang besar dan memerlukan tuntutan ganti rugi.

Dalam keadaan tertentu, injunksi boleh dipertimbangkan untuk menghalang penerbitan lanjut, tertakluk kepada syarat undang-undang dan penilaian Mahkamah.

Jika penerbit menggunakan akaun tanpa nama, langkah undang-undang untuk mengenal pasti pihak yang mengendalikan akaun tersebut mungkin perlu dipertimbangkan. Kejayaannya bergantung pada platform, bukti dan fakta kes.

10. Padam hantaran selepas menerima surat tuntutan - adakah kes selesai?

Tidak semestinya.

Pemadaman boleh menghentikan penyebaran lanjut, tetapi ia tidak menghapuskan penerbitan yang telah berlaku.

Hantaran tersebut mungkin telah disalin, dikongsi atau dibaca oleh ramai orang sebelum dipadamkan.

Walau bagaimanapun, tindakan segera untuk memadam, membetulkan dan memohon maaf boleh menjadi relevan dalam rundingan serta penilaian ganti rugi.

Seksyen 10 Akta Fitnah 1957 membenarkan suatu permohonan maaf atau tawaran untuk memohon maaf dipertimbangkan bagi mengurangkan ganti rugi dalam keadaan yang berkenaan. Akta tersebut juga menyediakan mekanisme khusus bagi tawaran pembetulan dalam kes penerbitan tidak sengaja, tertakluk kepada syaratnya.

Permohonan maaf yang dibuat terlalu lewat, tidak jelas atau disertai dengan pengulangan tuduhan mungkin tidak mencapai tujuan yang diharapkan.

Jika pembetulan perlu dibuat, bentuk, kandungan dan jangkauannya harus sepadan dengan penerbitan asal. Tuduhan yang diterbitkan secara terbuka kepada ribuan orang tidak semestinya diperbetulkan dengan mesej peribadi kepada mangsa sahaja.

11. Apa yang perlu dilakukan jika anda menerima surat tuntutan fitnah?

Jangan abaikan surat tersebut dan jangan terus menerbitkannya di media sosial untuk mendapatkan sokongan orang ramai.

Perbuatan mengulangi tuduhan selepas menerima notis boleh memburukkan kedudukan anda.

Pada masa yang sama, jangan memadam atau memusnahkan semua bahan tanpa terlebih dahulu memelihara rekod lengkap. Bukti tersebut mungkin diperlukan untuk menunjukkan konteks sebenar, sumber maklumat, komunikasi terdahulu atau asas kepada sesuatu pembelaan.

Antara tindakan awal yang wajar ialah:-

• simpan hantaran, mesej dan dokumen dalam bentuk asal;

• kenal pasti siapa yang menulis dan menerbitkan setiap kenyataan;

• semak sumber maklumat yang digunakan;

• kumpulkan dokumen yang menyokong fakta;

• hentikan pengulangan kenyataan sementara ia dinilai;

• elakkan menghubungi atau mengugut pihak yang menuntut; dan

• dapatkan nasihat sebelum memberikan jawapan rasmi.

Jika terdapat kesilapan, pembetulan awal mungkin lebih baik daripada mempertahankan kenyataan yang tidak dapat dibuktikan.

Jika kenyataan itu mempunyai asas undang-undang yang kukuh, jawapan perlu menyatakan pembelaan tersebut dengan tepat dan disokong oleh dokumen.

Tidak semua surat tuntutan bermaksud pihak yang menghantarnya pasti akan berjaya. Tetapi setiap surat perlu dinilai secara serius.

12. Berapa banyak ganti rugi boleh dituntut?

Tiada jumlah tetap bagi setiap hantaran atau setiap perkataan yang memfitnah.

Mahkamah boleh mempertimbangkan beberapa faktor, termasuk:-

• keseriusan tuduhan;

• kedudukan dan reputasi pihak yang difitnah;

• jumlah serta jenis penerima;

• tempoh penerbitan;

• pengulangan dan penyebaran lanjut;

• kesan terhadap kehidupan atau perniagaan;

• bukti niat jahat;

• tindakan pihak yang menerbitkan selepas menerima aduan; dan

• sama ada pembetulan atau permohonan maaf dibuat.

Ganti rugi am boleh diberikan bagi kecederaan terhadap reputasi dan perasaan. Jika kerugian kewangan tertentu dituntut, kerugian tersebut perlu dikenal pasti dan dibuktikan dengan sewajarnya.

Menuntut jumlah yang sangat tinggi tanpa asas tidak semestinya menguatkan kes.

Begitu juga, pihak yang menerbitkan kenyataan tidak seharusnya menganggap bahawa hantaran yang menerima sedikit tanda suka tidak membawa sebarang risiko. Identiti penerima dan kesan sebenar penerbitan mungkin lebih penting daripada jumlah interaksi semata-mata.

13. Fitnah bukan sekadar soal siapa yang paling marah.

Bagi pihak yang reputasinya terjejas, kekuatan kes bergantung pada perkataan sebenar, maksudnya, penerbitan dan bukti kesan yang berlaku.

Bagi pihak yang menerbitkan kenyataan, pembelaan bergantung pada fakta yang boleh dibuktikan, konteks, tujuan penerbitan dan cara kenyataan tersebut disampaikan.

Sebelum memulakan tindakan, mangsa perlu menentukan sama ada matlamatnya ialah menghentikan penyebaran, memulihkan reputasi, mendapatkan permohonan maaf atau menuntut pampasan.

Sebelum menekan butang “kongsi”, pihak yang menerbitkan pula perlu memahami bahawa mengulangi tuduhan orang lain tidak menjadikannya bebas daripada tanggungjawab.

Kebebasan untuk bersuara membawa hak untuk menyampaikan pengalaman dan pandangan. Ia juga membawa tanggungjawab terhadap fakta yang disebarkan dan reputasi orang lain yang mungkin terjejas.